Najważniejsze w skrócie

Orzeczenie nie jest zakazem pracy. Osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności podlegają tym samym zasadom w zakresie podejmowania pracy jak każda inna osoba ubiegająca się o zatrudnienie, a pracodawca nie może dyskryminować pracowników m.in. ze względu na niepełnosprawność ¹.
Warunkiem startu jest zwykle orzeczenie lekarza medycyny pracy: osoby z niepełnosprawnościami mogą, a nawet powinny podejmować zatrudnienie, jeśli stan zdrowia to umożliwia, a lekarz wyda zaświadczenie o braku przeciwwskazań do rozpoczęcia pracy ².
Osoby niewidome pracują m.in. jako masażyści, pracownicy biurowi i obsługi klienta, nauczyciele, muzycy, tłumacze, redaktorzy czy testerzy dostępności. O możliwościach decyduje dostosowanie stanowiska, a nie sama diagnoza.
Przy stopniu znacznym lub umiarkowanym czas pracy nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo ³, a stosowanie skróconych norm nie może obniżyć wynagrodzenia wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości ¹.
Koszty adaptacji pomieszczeń zakładu pracy i przystosowania stanowisk pracy można sfinansować ze środków PFRON ⁴.

Czy brak wzroku wyklucza pracę zawodową?

Zacznijmy od rzeczy, o którą pytacie najczęściej: brak wzroku sam z siebie nie zamyka drogi do zatrudnienia. Osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności podlegają tym samym zasadom w zakresie podejmowania pracy jak każda inna osoba ubiegająca się o zatrudnienie, a pracodawca nie może dyskryminować pracowników m.in. ze względu na niepełnosprawność ¹.

Skala tej grupy jest duża. Na koniec 2024 roku w Polsce zarejestrowanych było około 2,9 miliona osób z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności lub wskazaniem do ulg i uprawnień, co stanowi blisko 7,5 proc. ludności Polski ⁵. Blisko 40 proc. osób z niepełnosprawnościami ma od 26 do 59 lat, czyli mieści się w najbardziej aktywnym zawodowo przedziale wieku ⁵.

Ważny jest też sam przekaz instytucji publicznych. Portal SOW prowadzony przez PFRON wskazuje wprost, że osoby z niepełnosprawnościami mogą, a nawet powinny podejmować zatrudnienie, jeśli ich stan zdrowia to umożliwia, a lekarz medycyny pracy wyda zaświadczenie o braku przeciwwskazań do rozpoczęcia pracy ².

W tym poradniku znajdziesz konkrety: od czego zależy wybór zawodu, jakie prace realnie wykonują osoby niewidome, jakie uprawnienia pracownicze przysługują po przedstawieniu orzeczenia, co można sfinansować przy dostosowaniu stanowiska i gdzie szukać wsparcia.

Od czego zależy wybór zawodu przez osobę niewidomą?

Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich, bo „osoba niewidoma” to bardzo szeroka grupa. W praktyce na wybór ścieżki zawodowej wpływa kilka czynników:

Stopień dysfunkcji wzroku – całkowity brak widzenia to inna sytuacja niż zachowane resztki wzroku, które pozwalają korzystać z powiększalnika czy silnego kontrastu.
Moment utraty wzroku – osoba niewidoma od urodzenia zwykle ma opanowane techniki bezwzrokowe od dziecka, a osoba, która straciła wzrok w wieku dorosłym, często musi je dopiero przyswoić i przebranżowić się.
Opanowanie technik alternatywnych – brajl, obsługa komputera i telefonu z czytnikiem ekranu, samodzielna orientacja przestrzenna i dojazd do pracy.
Wykształcenie i doświadczenie – tu zasady są dokładnie takie same jak u każdego innego kandydata.
Dostępność stanowiska i otoczenia – dostępne oprogramowanie firmowe, oznaczenia dotykowe, bezpieczna droga dojścia.

Drugim filarem jest medycyna pracy. Osoby z niepełnosprawnościami mogą, a nawet powinny podejmować zatrudnienie, jeśli ich stan zdrowia to umożliwia, a lekarz medycyny pracy wyda zaświadczenie o braku przeciwwskazań do rozpoczęcia pracy ². To lekarz, a nie sam zapis w orzeczeniu, ocenia dopuszczalność konkretnych czynności na konkretnym stanowisku.

Jaką pracę mogą wykonywać osoby niewidome? Przegląd zawodów

Poniższy przegląd jest przykładowy i nie jest zamkniętym katalogiem „dozwolonych” profesji. Kierunek myślenia warto odwrócić: pytanie nie brzmi „czy niewidomy może być X”, ale „jakie czynności składają się na to stanowisko i jak je wykonać bez wzroku”. Decyduje dostosowanie stanowiska oraz zaświadczenie lekarza medycyny pracy o braku przeciwwskazań do rozpoczęcia pracy ².

W kolejnych podsekcjach znajdziesz cztery duże obszary: masaż i fizjoterapię, pracę biurową i komputerową, pracę z ludźmi (edukacja, kultura, doradztwo) oraz rzemiosło i produkcję, a na końcu samozatrudnienie i pracę zdalną.

Masaż i fizjoterapia – dlaczego to klasyczna ścieżka?

Masaż jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych ścieżek zawodowych osób z dysfunkcją wzroku. Praca opiera się na dotyku, wyczuciu tkanek i pamięci ruchowej, a kontakt z pacjentem jest bezpośredni, więc brak wzroku nie blokuje najważniejszych czynności. Zawód wymaga jednak formalnego przygotowania (szkoła lub studia) i, jak każde zatrudnienie, oceny lekarza medycyny pracy ².

To także obszar z własną specyfiką organizacyjną. Polski Związek Niewidomych w swojej bazie wiedzy o pracy prowadzi osobny materiał zatytułowany „Czas pracy niewidomych masażystów” ⁶. Jeśli planujesz ten zawód albo zatrudniasz masażystę z orzeczeniem, zajrzyj do tego opracowania i do przepisów, zamiast opierać się na obiegowych opiniach o „specjalnych godzinach”.

Jak wygląda praca biurowa i praca przy komputerze bez wzroku?

To dziś najszerszy obszar zatrudnienia, bo czytnik ekranu odczytuje tekst i interfejs, a monitor brajlowski pozwala czytać go dotykiem. Realne kierunki:

obsługa telefoniczna, infolinie, wsparcie klienta i umawianie spotkań,
praca z dokumentami i danymi w systemach firmowych z czytnikiem ekranu,
transkrypcja nagrań, redakcja i korekta tekstu, copywriting,
tłumaczenia i praca z językami obcymi,
testowanie dostępności stron internetowych i aplikacji,
praca administracyjna i biurowa w zespole.

Warunek jest jeden: sprzęt i oprogramowanie muszą być dostępne. Ze środków PFRON można sfinansować zakup i autoryzację oprogramowania na użytek pracowników z niepełnosprawnościami oraz urządzeń technologii wspomagających lub przystosowanych do potrzeb wynikających z ich niepełnosprawności ⁴.

Gdzie liczy się wiedza i kontakt z ludźmi?

Druga duża grupa to zawody, w których narzędziem pracy jest wiedza, głos i relacja z drugim człowiekiem:

nauczyciel, wykładowca, korepetytor,
muzyk, nauczyciel muzyki, lektor, osoba pracująca z dźwiękiem,
psycholog, terapeuta, doradca, coach,
prawnik, pracownik administracji i organizacji społecznej,
trener orientacji przestrzennej i instruktor technik bezwzrokowych,
specjalista i audytor dostępności, rzecznik dostępności w instytucji.

Te ostatnie role są ciekawe, bo doświadczenie osoby niewidomej staje się w nich kwalifikacją zawodową: nikt lepiej nie oceni, czy strona internetowa albo budynek naprawdę działa bez wzroku. Materiały praktyczne dla tego środowiska publikuje m.in. Polski Związek Niewidomych w bazie wiedzy poświęconej pracy ⁶.

Rzemiosło, produkcja i zakłady pracy chronionej – dla kogo?

Tu warto rozróżnić dwie drogi. Pierwsza to rynek chroniony: w Polsce funkcjonuje 587 zakładów pracy chronionej i 146 zakładów aktywności zawodowej, które zatrudniają łącznie niecałe 106 tys. osób z niepełnosprawnościami, co stanowi około 20 proc. aktywnych zawodowo osób z niepełnosprawnościami ⁵. Druga to otwarty rynek pracy, na którym pracodawcy również mogą zatrudniać osoby z niepełnosprawnościami ⁵.

Nie jest przy tym prawdą, że znaczny lub umiarkowany stopień skazuje na pracę chronioną. Zaliczenie osoby do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie wyklucza możliwości zatrudnienia jej u pracodawcy, który nie zapewnia warunków pracy chronionej, w przypadku przystosowania stanowiska pracy do potrzeb tej osoby albo zatrudnienia w formie pracy zdalnej ¹.

W produkcji i rzemiośle sprawdzają się czynności powtarzalne, oparte na dotyku i stałym układzie stanowiska: montaż drobnych elementów, sortowanie, pakowanie, prace wykończeniowe, wyroby rękodzielnicze. Każde takie stanowisko wymaga jednak indywidualnej oceny bezpieczeństwa i dostosowania, a jego przystosowanie można sfinansować ze środków PFRON ⁴.

Czy własna działalność i praca zdalna to dobre rozwiązanie?

Dla wielu osób niewidomych to najwygodniejszy model, bo znika najtrudniejszy element dnia, czyli codzienny dojazd, a praca odbywa się w opanowanym, znanym otoczeniu. Praca zdalna jest przy tym wprost wskazana jako forma zatrudnienia, która pozwala zatrudnić osobę ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności u pracodawcy nieprowadzącego zakładu pracy chronionej ¹.

Typowe pomysły na samozatrudnienie: własny gabinet masażu, usługi copywritingu i korekty, transkrypcje, tłumaczenia, konsultacje i audyty dostępności, prowadzenie szkoleń oraz warsztatów. Zanim zaczniesz, sprawdź dostępne formy wsparcia opisywane m.in. w bazie wiedzy portalu SOW prowadzonego przez PFRON ².

Jakie uprawnienia ma pracownik niewidomy?

To druga część, którą warto znać na pamięć, bo działa na Twoją korzyść od momentu przedstawienia orzeczenia:

Czas pracy. Czas pracy osoby niepełnosprawnej nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo, a osoby zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, w tym osoby niewidomej, nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo ³.
Noc i nadgodziny. Osoba niepełnosprawna, w tym niewidoma, nie może być zatrudniona w porze nocnej i w godzinach nadliczbowych ³.
Wyjątki od tych ograniczeń. Nie mają one zastosowania do osób zatrudnionych przy pilnowaniu oraz wtedy, gdy na wniosek osoby zatrudnionej zgodę wyrazi lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne pracowników lub lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą, a koszty badań profilaktycznych ponosi pracodawca ³.
Wynagrodzenie. Stosowanie skróconych norm czasu pracy wobec osób ze stopniem znacznym lub umiarkowanym nie może powodować obniżenia wysokości wynagrodzenia wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości ¹.
Dodatkowa przerwa. Osoba niepełnosprawna, także z powodu dysfunkcji wzroku, ma prawo do dodatkowej przerwy na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek, która wynosi 15 minut i jest wliczana do czasu pracy ³.
Dodatkowy urlop. Przy stopniu znacznym lub umiarkowanym przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym, a prawo do pierwszego takiego urlopu nabywa się po przepracowaniu jednego roku po dniu zaliczenia do jednego z tych stopni ³.
Turnus rehabilitacyjny. Przysługuje zwolnienie od pracy z zachowaniem wynagrodzenia w wymiarze do 21 dni roboczych w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym, nie częściej niż raz w roku, o ile skieruje na niego lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą ³.
Limit łączny. Łączny wymiar dodatkowego, 10 dniowego urlopu i zwolnienia od pracy na turnus rehabilitacyjny nie może przekroczyć 21 dni roboczych w roku kalendarzowym ³.
Od kiedy działa skrócona norma. Uprawnienia do obniżonej normy czasu pracy przysługują od dnia, w którym pracownik został wliczony do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych, czyli od dnia przedstawienia pracodawcy orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność ¹.

Podstawą tych uprawnień jest ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych ³.

Co można sfinansować przy dostosowaniu stanowiska pracy?

To pytanie zadają przede wszystkim pracodawcy i dobra wiadomość jest taka, że adaptacja nie musi być finansowana wyłącznie z własnej kieszeni. Ze środków PFRON można sfinansować koszty adaptacji pomieszczeń zakładu pracy do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, w szczególności koszty poniesione w związku z przystosowaniem nowych lub istniejących stanowisk pracy, a także przystosowanie lub zakup urządzeń ułatwiających wykonywanie pracy oraz zakup i autoryzację oprogramowania i urządzeń technologii wspomagających ⁴.

Co zwykle składa się na dostosowane stanowisko osoby niewidomej:

czytnik ekranu i dostępne oprogramowanie firmowe (w tym systemy kadrowe i CRM),
monitor brajlowski, notatnik brajlowski, drukarka brajlowska,
powiększalnik i regulowane oświetlenie dla osób z resztkami wzroku,
oznaczenia dotykowe i brajlowskie na urządzeniach, drzwiach i windach,
uporządkowana, wolna od przeszkód droga dojścia do stanowiska i zaplecza,
materiały wewnętrzne (instrukcje, szkolenia BHP) w formie dostępnej.

Zwrot kosztów jest obwarowany warunkami. Podstawowym warunkiem jest uzyskanie pozytywnej opinii Państwowej Inspekcji Pracy, wydanej na wniosek starosty, o przystosowaniu lub spełnieniu warunków bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowisku pracy, a drugim zobowiązanie do zatrudnienia danej osoby z niepełnosprawnością przez co najmniej 36 miesięcy ⁴.

Osobny obowiązek dotyczy pracownika, który utracił zdolność do pracy na dotychczasowym stanowisku. Osobie zatrudnionej, która w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej utraciła tę zdolność, pracodawca jest obowiązany wydzielić lub zorganizować odpowiednie stanowisko pracy z podstawowym zapleczem socjalnym nie później niż w okresie trzech miesięcy od daty zgłoszenia gotowości przystąpienia do pracy, a samo zgłoszenie powinno nastąpić w ciągu miesiąca od dnia uznania za osobę niepełnosprawną ³.

Gdzie szukać pracy i wsparcia?

Zacznij od instytucji publicznych i organizacji, które zajmują się tym na co dzień:

Portal Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. Znajdziesz tam informacje dotyczące zatrudnienia osób niepełnosprawnych, ich statusu prawnego oraz dostępnych form wsparcia, a także przegląd statystyk i pomocy oferowanej przez powiatowy urząd pracy ⁷.
Powiatowy urząd pracy. To także miejsce spraw finansowych: wniosek o zwrot kosztów przystosowania stanowiska składa się do starosty lub prezydenta miasta na prawach powiatu, a najczęściej sprawę zwrotu kosztów załatwia się w urzędach pracy ⁴.
Polski Związek Niewidomych. W bazie wiedzy PZN działa dział poświęcony pracy, w którym znajdziesz m.in. materiał „Czas pracy niewidomych masażystów” ⁶.
Portal SOW prowadzony przez PFRON. To źródło informacji o podejmowaniu pracy przez osoby z niepełnosprawnościami i o ich prawach w zatrudnieniu ².
Baza wiedzy PFRON o dostępności i zatrudnianiu. Tu sprawdzisz, co konkretnie można sfinansować przy tworzeniu dostępnego miejsca pracy ⁴.

Jeśli jesteś pracodawcą, potraktuj to jako proces, nie jako wyjątek: rekrutacja przebiega według tych samych zasad co każda inna, bo osoby z orzeczeniem podlegają tym samym zasadom podejmowania pracy jak każdy inny kandydat ¹. Zapytaj kandydata o potrzeby, sprawdź dostępność narzędzi cyfrowych i zaplanuj adaptację stanowiska.

Artykuł ma charakter edukacyjno-informacyjny. Podane dane statystyczne pochodzą ze stanu na koniec 2024 roku ⁵, a przywoływane materiały instytucji, w tym podstawy prawne, mogą być aktualizowane – przed podjęciem decyzji sprawdź ich aktualną treść. W razie wątpliwości skonsultuj się z prawnikiem, lekarzem medycyny pracy albo z właściwym urzędem lub oddziałem PFRON.

Co najczęściej Was nurtuje?

Czy osoba niewidoma może pracować na otwartym rynku pracy? Tak, pracodawcy mogą zatrudniać osoby z niepełnosprawnościami także na tzw. otwartym rynku pracy ⁵. Osoby z orzeczeniem podlegają przy tym tym samym zasadom w zakresie podejmowania pracy jak każda inna osoba ubiegająca się o zatrudnienie, a pracodawca nie może dyskryminować m.in. ze względu na niepełnosprawność ¹.

Ile godzin dziennie może pracować osoba niewidoma ze znacznym stopniem niepełnosprawności? Czas pracy osoby zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, w tym osoby niewidomej, nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo ³. Ograniczenie to nie ma zastosowania do osób zatrudnionych przy pilnowaniu oraz w przypadku, gdy na wniosek osoby zatrudnionej zgodę wyrazi lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne, a w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą, przy czym koszty tych badań ponosi pracodawca ³.

Czy krótszy czas pracy obniża wynagrodzenie pracownika z orzeczeniem? Nie, stosowanie skróconych norm czasu pracy wobec osób ze stopniem znacznym lub umiarkowanym nie może powodować obniżenia wysokości wynagrodzenia wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości ¹. Skrócona norma to uprawnienie pracownika, a nie podstawa do zmniejszenia pensji przez pracodawcę.

Ile dni dodatkowego urlopu przysługuje osobie niewidomej z orzeczeniem? Osobie ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, także osobie niewidomej, przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym, a prawo do pierwszego takiego urlopu nabywa się po przepracowaniu jednego roku po dniu zaliczenia do stopnia ³. Łącznie ze zwolnieniem na turnus rehabilitacyjny nie może to przekroczyć 21 dni roboczych w roku ³.

Kto pokrywa koszty przystosowania stanowiska pracy dla osoby niewidomej? Koszty adaptacji pomieszczeń zakładu pracy oraz przystosowania nowych lub istniejących stanowisk pracy można sfinansować ze środków PFRON, podobnie jak zakup oprogramowania i urządzeń technologii wspomagających ⁴. Potrzebna jest pozytywna opinia Państwowej Inspekcji Pracy oraz zobowiązanie do zatrudnienia tej osoby przez co najmniej 36 miesięcy ⁴.

Od kiedy pracodawca stosuje skrócone normy czasu pracy pracownika z orzeczeniem? Uprawnienia do obniżonej normy czasu pracy przysługują od dnia, w którym pracownik został wliczony do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych, czyli od dnia przedstawienia pracodawcy orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność ¹. Nie działa to wstecz, więc orzeczenie warto przekazać pracodawcy bez zwłoki.